Τι φάση με τα ρώσικα ονόματα;

Η ρωσική ονοματολογία είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και γοητευτικά στοιχεία της κλασικής ρωσικής λογοτεχνίας, αλλά συχνά μπερδεύει τους αναγνώστες που δεν είναι εξοικειωμένοι με αυτήν. Όποιος έχει διαβάσει την Άννα Καρένινα θα έχει συναντήσει αναφορές σε χαρακτήρες με τρία διαφορετικά ονόματα, χωρίς να καταλαβαίνει ότι πρόκειται για το ίδιο άτομο.

Ας αποκωδικοποιήσουμε λοιπόν τα ρωσικά ονόματα, τη δομή τους και τους κοινωνικούς κανόνες της εποχής που σχετίζονται με αυτά.

Το πατρώνυμο

Το πλήρες όνομα κάθε ατόμου αποτελείται από τρία μέρη: το μικρό όνομα, το πατρώνυμο και το επώνυμο. Το πατρώνυμο είναι ένα δεύτερο «όνομα» που σχηματίζεται από το όνομα του πατέρα με την προσθήκη κατάληξης ανάλογα με το φύλο του παιδιού (-όβιτς/-έβιτς για τους άνδρες, -όβνα/-έβνα για τις γυναίκες). Έτσι έχουμε τον Στεπάν Αρκάντιεβιτς Ομπλόνσκι (γιος του Αρκάντι Ομπλόνσκι), και την Άννα Αρκάντιεβνα (κόρη του Αρκάντι Ομπλόνσκι).

Το πλήρες όνομα της Άννας Καρένινα πριν από το γάμο της ήταν Άννα Αρκάντιεβνα Ομπλόνσκαγια, όπου το επίθετο έχει και αυτό προσαρμοστεί στο φύλο του ατόμου.

Μετά τον γάμο της με τον Αλεξέι Καρένιν, παίρνει το επίθετο του συζύγου της (το οποίο επίσης προσαρμόζεται στο φύλο) και πλέον το πλήρες όνομα είναι Άννα Αρκάντιεβνα Καρένινα.

Το υποκοριστικό

Ιδιαιτερότητα έχουν τα υποκοριστικά, καθώς δεν προστίθεται απλά μία κατάληξη ,όπως στα ελληνικά πχ. Άννα → Αννούλα, Μαρία → Μαράκι

Σχηματίζεται μία εκδοχή του ονόματος που πολλές φορές μπορεί να μην μοιάζει και καθόλου στο αρχικό π.χ. Αλεξάντρ → Σάσα

Μία εκδοχή που δηλώνει ακόμη μεγαλύτερη τρυφερότητα είναι η προσθήκη των καταλήξεων -ένκα, -οτσκα, -ετσκα, -ιούσα / -ούσα, -κα, -ικ π.χ. Αλεξάντρ → Σάσα → Σάσενκα

Οι κώδικες ευγένειας και οικειότητας

Ο τρόπος που ένας χαρακτήρας απευθύνεται σε έναν άλλον αποκαλύπτει αμέσως τη σχέση, την κοινωνική θέση και τον βαθμό οικειότητας μεταξύ τους:

Όνομα + Πατρώνυμο (Επίσημο/ Ευγενικό): Χρησιμοποιείται μεταξύ συναδέλφων, σε ανώτερους, ή σε ανθρώπους που μόλις γνωρίστηκαν. Για παράδειγμα, αν ο Λέβιν μιλάει επίσημα στον Στίβα, θα τον αποκαλέσει Στεπάν Αρκάντιεβιτς.

Μικρό όνομα (Φιλικό/Καθημερινό): Χρησιμοποιείται ανάμεσα σε φίλους ή ίσους (π.χ. Στεπάν ή Κωνσταντίν).

Υποκοριστικό (Οικογενειακό/Πολύ οικείο): Δείχνει βαθιά αγάπη, συγγένεια ή στενή φιλία. Είναι ενδιαφέρον ότι στο συγκεκριμένο βιβλίο, ο Τολστόι χρησιμοποιεί για ορισμένους χαρακτήρες υποκοριστικά επηρεασμένα από την αγγλική μόδα της ρωσικής αριστοκρατίας της εποχής (όπως το Ντόλλυ αντί για το ρωσικό Ντάσα, και το Κίττυ αντί για το Κάτια).

Αυτή η εναλλαγή ονομάτων βοηθά τον αναγνώστη να καταλάβει το «ψυχολογικό κλίμα» μιας σκηνής χωρίς ο συγγραφέας να χρειαστεί να το περιγράψει ρητά.

Οι προσφωνήσεις

Η προσφώνηση στη Ρωσία άλλαζε ριζικά με την εποχή. Στην αυτοκρατορική περίοδο, η ευγενική προσφώνηση ανάμεσα σε ίσους ήταν το «κύριε» και «κυρία», δηλαδή γκασπαντίν (господин) και γκασπαζά (госпожа), ενώ οι υπηρέτες και οι χωρικοί απευθύνονταν στους ευγενείς ως μπάριν (барин) και μπάρυνια (барыня).

Μετά την Επανάσταση του 1917 οι τίτλοι καταργήθηκαν και ο αριστοκρατικός χαρακτήρας των παλιών προσφωνήσεων θεωρήθηκε αστικό κατάλοιπο. Στη θέση τους ήρθε το ταβάρις (това́рищ, «σύντροφος»), που ίσχυε για όλους ανεξαρτήτως φύλου και θέσης, ενώ σε νομικό ή αστυνομικό πλαίσιο χρησιμοποιούνταν το γκραζντανίν/γκραζντάνκα (гражданин/гражданка, «πολίτης»).

Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το «σύντροφος» έχασε το κύρος του και το «κύριε» δεν επανήλθε ποτέ πλήρως στην καθημερινή ζωή, καθώς ακούγεται άκαμπτο ή ειρωνικό και περιορίζεται κυρίως στα επίσημα και επιχειρηματικά περιβάλλοντα. Το κενό καλύφθηκε με περιγραφικές λέξεις που στα ελληνικά ακούγονται παράξενα: ο Ρώσος θα φωνάξει σε έναν άγνωστο μουσίνα (мужчина, «άνδρα»), σε μια γυναίκα ζένσινα (женщина), σε μια νεότερη ντέβουσκα (девушка, «κορίτσι») και σε έναν νεαρό μαλαντόι τσελαβέκ (молодой человек, «νεαρέ»). Συχνά πάντως ξεκινά απλώς με ένα «συγγνώμη» (ιζβινίτε), αποφεύγοντας τελείως την προσφώνηση.

Στη ρωσική λογοτεχνία το όνομα μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας χάρτης σχέσεων. Το ίδιο πρόσωπο μπορεί να είναι Αλεξέι Αλεξάντροβιτς για τους υπηρέτες και τους συναδέλφους του, Αλιόσα για τους φίλους του και Λιόσενκα για την οικογένειά του, και κάθε μορφή του ονόματος αποκαλύπτει ποιος μιλά, σε ποιον και με πόση οικειότητα.

Όποιος αποκωδικοποιήσει τους κώδικες αυτούς, διαβάζει διαφορετικά ένα τέτοιο βιβλίο. Τα πολλά ονόματα παύουν να μπερδεύουν και γίνονται μέρος της ιστορίας, ένας δεύτερος, αθόρυβος τρόπος να ακούσουμε τους χαρακτήρες να μιλούν μεταξύ τους.